Bệnh tiểu đường có di truyền không? Tỷ lệ bao nhiêu?

Tiểu đường có di truyền không là vấn đề khiến nhiều người lo lắng, đặc biệt khi trong gia đình đã có người mắc bệnh. Thực tế, yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 1, tuýp 2 và tiểu đường thai kỳ, nhưng mức độ ảnh hưởng ở mỗi loại không giống nhau và không đồng nghĩa cứ có người thân mắc bệnh thì chắc chắn sẽ mắc bệnh. Ngoài ra, nguy cơ bệnh còn liên quan đến cân nặng, chế độ ăn uống, vận động, tuổi tác và một số yếu tố môi trường. Bài viết dưới đây của MSC Clinic sẽ giúp bạn hiểu rõ tỷ lệ nguy cơ theo từng tuýp tiểu đường, các yếu tố khác làm tăng khả năng mắc bệnh và cách chủ động bảo vệ sức khỏe khi có tiền sử gia đình.

Bệnh tiểu đường có di truyền không là thắc mắc của nhiều người, đặc biệt khi trong gia đình có tiền sử mắc bệnh

1. Bệnh tiểu đường có di truyền không?

Nếu bạn hoặc người thân vẫn còn thắc mắc “Bệnh tiểu đường có di truyền không?” thì câu trả lời là tiểu đường có yếu tố di truyền, nhưng không phải cứ có bố mẹ mắc bệnh thì con chắc chắn sẽ mắc tiểu đường. Mức độ ảnh hưởng của di truyền khác nhau giữa từng loại tiểu đường và còn chịu tác động bởi tuổi tác, cân nặng, chế độ ăn uống, vận động cũng như các yếu tố môi trường.

1.1. Đối với tiểu đường tuýp 1

Tiểu đường tuýp 1 là bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công các tế bào beta của tuyến tụy – nơi sản xuất insulin. Yếu tố di truyền tạo ra sự nhạy cảm với bệnh, nhưng thường cần kết hợp thêm các yếu tố môi trường mới có thể kích hoạt quá trình tự miễn.

(Nguồn: American Diabetes Association)

Bên cạnh đó, một số nhóm gen thuộc hệ thống HLA, đặc biệt là HLA-DR3 và HLA-DR4, có liên quan đáng kể đến nguy cơ mắc bệnh.

Trẻ có rủi ro mắc tiểu đường tuýp 1 cao hơn và cần được theo dõi đường huyết thường xuyên nếu gia đình có tiền sử bệnh

1.2. Đối với tiểu đường tuýp 2

Tiểu đường tuýp 2 có mối liên hệ gia đình và di truyền mạnh hơn tuýp 1. Tuy nhiên, nguy cơ không chỉ đến từ gen mà còn liên quan đến những thói quen thường thấy trong gia đình như ăn uống thiếu lành mạnh, ít vận động và thừa cân.

(Nguồn: Rodriguez, 2025) 

Vì vậy, tiền sử gia đình là yếu tố nguy cơ quan trọng nhưng không đồng nghĩa với việc bệnh chắc chắn xảy ra. Duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên và kiểm soát chế độ ăn có thể giúp giảm nguy cơ hoặc trì hoãn khởi phát bệnh.

>> Tìm hiểu thêm: Triệu chứng bệnh tiểu đường giai đoạn đầu

1.3. Đối với tiểu đường thai kỳ

Tiểu đường thai kỳ cũng có yếu tố gia đình và di truyền, nhưng đây là tình trạng đa yếu tố, liên quan đến cả đặc điểm cơ địa, thay đổi nội tiết trong thai kỳ và lối sống.

Phụ nữ có bố mẹ hoặc anh chị em mắc tiểu đường tuýp 2 có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ cao hơn. Tuy nhiên, tiểu đường thai kỳ không phải là bệnh truyền trực tiếp từ mẹ sang con; trẻ sinh ra từ mẹ mắc bệnh có thể có nguy cơ thừa cân, béo phì và tiểu đường tuýp 2 cao hơn về sau.

Phụ nữ có người thân mắc tiểu đường tuýp 2 cần chú ý tầm soát tiểu đường thai kỳ sớm để bảo vệ sức khỏe

2. Các yếu tố khác làm tăng nguy cơ tiểu đường ngoài di truyền

Nếu bạn đang tìm hiểu tiểu đường có di truyền không, cần lưu ý rằng gen chỉ là một phần của câu chuyện. Đặc biệt với tiểu đường tuýp 2, nguy cơ mắc bệnh còn chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi cân nặng, chế độ ăn, mức độ vận động, tuổi tác và các bệnh lý đi kèm. Với tiểu đường tuýp 1 và tiểu đường thai kỳ, một số yếu tố môi trường và đặc điểm sức khỏe cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ.

2.1. Yếu tố gây ra tiểu đường tuýp 1

Bên cạnh yếu tố di truyền, các yếu tố môi trường được cho là có thể tham gia vào quá trình khởi phát bệnh (Daniel và Scherm, 2022) như:

• Nhiễm virus: Một số virus như Coxsackie, quai bị hoặc rubella được nghiên cứu về khả năng liên quan đến quá trình khởi phát tự miễn ở tuyến tụy.
• Khí hậu và môi trường: Tiểu đường tuýp 1 được ghi nhận phổ biến hơn ở một số khu vực có khí hậu lạnh và có xu hướng khởi phát theo mùa, thường cao hơn vào mùa đông.
• Các yếu tố khác: Thiếu vitamin D, thay đổi hệ vi sinh đường ruột hoặc sinh mổ cũng đang được nghiên cứu về mối liên quan với nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 1.

Lưu ý: Có một hoặc nhiều yếu tố trên không có nghĩa là sẽ mắc tiểu đường tuýp 1. Bệnh hình thành do sự tương tác phức tạp giữa yếu tố di truyền, hệ miễn dịch và môi trường, nên hiện chưa có một yếu tố đơn lẻ nào có thể được xem là nguyên nhân trực tiếp trong mọi trường hợp.

2.2. Yếu tố gây ra tiểu đường tuýp 2

Đây là loại tiểu đường chịu ảnh hưởng nhiều từ lối sống và các yếu tố chuyển hóa. Những yếu tố thường gặp gồm:

• Thừa cân, béo phì: Lượng mỡ dư thừa, đặc biệt là mỡ bụng, có thể làm tăng tình trạng kháng insulin.
• Ít vận động: Cơ thể sử dụng glucose kém hiệu quả hơn khi thiếu hoạt động thể chất thường xuyên.
• Chế độ ăn không hợp lý: Ăn nhiều đường bổ sung, tinh bột tinh chế, thực phẩm chế biến sẵn và ít chất xơ có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
• Tuổi tác: Nguy cơ thường tăng theo tuổi, đặc biệt từ khoảng 45 tuổi trở lên.
• Bệnh lý đi kèm: Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ và một số rối loạn chuyển hóa có thể đi cùng nguy cơ tiểu đường cao hơn.
• Một số yếu tố khác: Hút thuốc, sử dụng nhiều rượu bia và stress kéo dài có thể góp phần làm tăng nguy cơ ở một số người.

2.3. Yếu tố gây tiểu đường thai kỳ

Ở phụ nữ mang thai, nguy cơ tiểu đường thai kỳ có thể tăng khi tuổi mẹ cao hơn, tiền sử tiểu đường thai kỳ, từng sinh con có cân nặng lớn hoặc mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS). Ngoài ra, sự thay đổi hormone trong thai kỳ có thể làm cơ thể giảm độ nhạy với insulin, khiến glucose khó được đưa vào tế bào và dễ tăng trong máu.

Vì vậy, ngay cả khi không có tiền sử gia đình mắc tiểu đường, phụ nữ mang thai vẫn cần được tầm soát theo hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt khi có các yếu tố nguy cơ kể trên.

Thai phụ có tiền sử tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước cần chủ động tư vấn bác sĩ để tầm soát sớm nguy cơ

3. Cách phòng ngừa tiểu đường do yếu tố di truyền

Yếu tố di truyền chỉ làm tăng mức độ nhạy cảm với bệnh, trong khi đặc biệt với tiểu đường tuýp 2, chế độ ăn, vận động, cân nặng và việc tầm soát sớm có thể góp phần làm giảm hoặc trì hoãn nguy cơ khởi phát. Dưới đây là những cách mà bạn có thể chủ động thực hiện để giảm nguy cơ mắc tiểu đường:

• Ăn uống khoa học: Ưu tiên rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ; hạn chế đường bổ sung, tinh bột tinh chế và thực phẩm chế biến sẵn.
• Duy trì vận động: Ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần, kết hợp các bài tập sức mạnh phù hợp.
• Kiểm soát cân nặng: Duy trì cân nặng hợp lý, đặc biệt hạn chế tích tụ mỡ vùng bụng để giảm nguy cơ kháng insulin.
• Theo dõi các yếu tố nguy cơ đi kèm: Huyết áp, mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc tiền sử tiểu đường thai kỳ cũng cần được kiểm soát vì có thể làm tăng nguy cơ tiểu đường tuýp 2.
• Tầm soát đường huyết định kỳ: Người có tiền sử gia đình nên chủ động kiểm tra glucose máu và HbA1c theo tư vấn của bác sĩ, thay vì chờ đến khi xuất hiện triệu chứng tiểu đường.

Lưu ý: Tiểu đường tuýp 1 hiện chưa có biện pháp phòng ngừa hoàn toàn, trong khi nguy cơ tiểu đường thai kỳ có thể được giảm trừ bằng cách kiểm soát cân nặng trước khi mang thai và thực hiện tầm soát đường huyết theo đúng thời điểm bác sĩ khuyến nghị. 

Người bệnh nên thực hiện tầm soát đường huyết theo chỉ dẫn của bác sĩ khi gia đình có tiền sử tiểu đường

4. Địa chỉ thăm khám và điều trị tiểu đường – MSC Clinic

Nếu bạn đang tìm hiểu “tiểu đường có di truyền không?” và lo lắng về nguy cơ mắc bệnh do tiền sử gia đình, hãy lựa chọn cơ sở y tế có chuyên môn để kiểm tra sớm và theo dõi lâu dài. MSC Clinic là địa chỉ thăm khám và điều trị chuyên sâu về bệnh tiểu đường, nổi bật với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và định hướng ứng dụng Y học tái tạo trong hỗ trợ điều trị, kết hợp cùng hệ thống chẩn đoán hiện đại để xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp cho từng người bệnh.

Tại MSC Clinic, người bệnh được thăm khám trực tiếp 1-1 cùng bác sĩ chuyên khoa, với đội ngũ có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực nội tiết, chuyển hóa và đái tháo đường. Nổi bật là GS.TS Thái Hồng Quang – chuyên gia Nội tiết – Đái tháo đường với hơn 40 năm kinh nghiệm, nguyên Giám đốc Bệnh viện Quân y 103 và nguyên Chủ tịch Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam.

GS.TS.BS Thái Hồng Quang chia sẻ giải pháp kích hoạt khả năng tự tiết insulin, hỗ trợ kiểm soát đái tháo đường bền vững

Bên cạnh chuyên môn bác sĩ, MSC Clinic đầu tư hệ thống xét nghiệm và chẩn đoán hiện đại, hỗ trợ đánh giá glucose máu, HbA1c, chức năng thận, mỡ máu, nước tiểu và các chỉ số chuyển hóa liên quan. Đặc biệt, máy siêu âm Doppler màu GE Ultrasound hỗ trợ bác sĩ đánh giá lưu lượng và cấu trúc mạch máu , qua đó góp phần phát hiện sớm nguy cơ bệnh động mạch  ngoại biên và các biến chứng mạch máu lớn ở người bệnh đái tháo đường.

Trang thiết bị và hệ thống máy móc hiện đại tại MSC Clinic hỗ trợ bác sĩ đánh giá nguy cơ biến chứng ở người tiểu đường

MSC Clinic tiếp cận bệnh bằng y học tái tạo, hướng đến hỗ trợ phục hồi tế bào beta tuyến tụy để duy trì khả năng sản xuất insulin nội sinh, đồng thời cải thiện độ nhạy insulin giúp cơ thể sử dụng glucose hiệu quả hơn. Phương pháp này cũng hướng đến điều hòa viêm mạn tính, hạn chế tổn thương mô và mạch máu, đồng thời hỗ trợ bảo vệ các cơ quan đích như thận, tim mạch, hệ thần kinh và vi mạch, từ đó góp phần kiểm soát bệnh và giảm sự phụ thuộc vào thuốc hoặc insulin ở những trường hợp phù hợp.

Tiểu đường có di truyền không và tỷ lệ nguy cơ bao nhiêu là những vấn đề đặc biệt cần  quan tâm nếu gia đình có người mắc bệnh. Hiểu rõ mức độ nguy cơ theo từng tuýp tiểu đường sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe và đưa ra lựa chọn phù hợp cho bản thân, gia đình. Nếu cần được đánh giá nguy cơ và tư vấn chuyên sâu, liên hệ MSC Clinic để được đội ngũ chuyên gia hỗ trợ.