Tiểu đường tuýp 1 là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và điều trị

Tiểu đường tuýp 1 là bệnh lý mạn tính, thường liên quan đến cơ chế tự miễn khiến các tế bào beta của tuyến tụy bị tổn thương, làm cơ thể thiếu hoặc gần như không còn khả năng sản xuất insulin. Các yếu tố như di truyền, môi trường và một số đặc điểm địa lý, quần thể có thể liên quan đến nguy cơ mắc bệnh. Do lượng insulin bị thiếu hụt, đường huyết tăng cao có thể khiến người bệnh ăn nhiều, khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh, mệt mỏi, nhìn mờ, vết thương lâu lành và khi đường huyết tăng nghiêm trọng, hơi thở có thể có mùi trái cây và xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm cần được xử trí y tế kịp thời. Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn tiểu đường tuýp 1, nhưng bệnh có thể được kiểm soát bằng insulin, theo dõi đường huyết thường xuyên hoặc liên tục, chế độ dinh dưỡng phù hợp và vận động hợp lý.

Nội dung dưới đây được tham vấn chuyên môn bởi đội ngũ bác sĩ chuyên khoa tại MSC Clinic, nhằm cung cấp những thông tin chính xác và dễ hiểu về tiểu đường tuýp 1.

Tiểu đường tuýp 1 là bệnh lý cần được theo dõi chặt chẽ

1. Tiểu đường tuýp 1 là gì? Chỉ số tiểu đường tuýp 1 là bao nhiêu?

Tiểu đường tuýp 1 là tình trạng tuyến tụy không còn khả năng sản xuất hoặc chỉ sản xuất được một lượng Insulin rất ít. Insulin là hormone đóng vai trò quan trọng giúp đưa glucose (đường) từ máu vào bên trong tế bào để tạo ra năng lượng.

Khi cơ thể thiếu hụt Insulin tuyệt đối, glucose không thể đi vào tế bào mà tích tụ trong máu, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết mạn tính. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tình trạng này có thể gây ra nhiều tổn thương nghiêm trọng ở các cơ quan trong cơ thể.

>> Đọc thêm: Tiểu đường có mấy tuýp?

Tuyến tụy kiểm soát đường huyết qua Insulin

Theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), một người được chẩn đoán mắc đái tháo đường khi có một trong các tiêu chuẩn sau:

• Đường huyết lúc đói (FPG) ≥ 126 mg/dL (≥ 7,0 mmol/L).
• Đường huyết 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) ≥ 200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/L).
• HbA1c ≥ 6,5% (xét nghiệm được thực hiện tại phòng xét nghiệm đạt chuẩn).
• Đường huyết bất kỳ ≥ 200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/L) kèm theo các triệu chứng điển hình của tăng đường huyết hoặc cơn tăng đường huyết cấp.

Để xác định người bệnh mắc đái tháo đường tuýp 1 hay tuýp 2, bác sĩ có thể chỉ định:

• Xét nghiệm C-peptide: Đánh giá khả năng sản xuất Insulin của tuyến tụy. Ở người mắc đái tháo đường tuýp 1, chỉ số này thường thấp.
• Xét nghiệm tự kháng thể: Phát hiện các tự kháng thể đặc hiệu như Anti-GAD65, IA-2A, ZnT8A, IAA hoặc ICA, giúp hỗ trợ chẩn đoán đái tháo đường tuýp 1.

Xét nghiệm C-peptide đánh giá khả năng sản xuất Insulin ở tuyến tụy

2. Nguyên nhân gây tiểu đường tuýp 1

Trong đa số trường hợp, đái tháo đường type 1 là bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công và phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy – nơi sản xuất Insulin, dẫn đến thiếu hụt Insulin nghiêm trọng.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 1 gồm:

• Yếu tố di truyền: Người mang một số biến thể gen HLA (đặc biệt là HLA-DR3 và HLA-DR4) hoặc có người thân mắc đái tháo đường tuýp 1 sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
• Yếu tố môi trường: Một số tác nhân như virus (Coxsackie B, Enterovirus, Rubella…) được cho là có thể kích hoạt phản ứng tự miễn ở những người có cơ địa di truyền.
• Yếu tố địa lý và chủng tộc: Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở các nước Bắc Âu và phổ biến hơn ở người da trắng so với nhiều nhóm dân số khác (theo bài báo nghiên cứu từ PLOS Global Public Health, 2022)

Các tế bào beta trong tuyến tụy đóng vai trò quan trọng trong sản xuất Insulin

3. Triệu chứng của tiểu đường tuýp 1

Các triệu chứng của đái tháo đường tuýp 1 thường xuất hiện nhanh, trong vòng vài ngày đến vài tuần. Bộ 4 triệu chứng điển hình bao gồm:

• Ăn nhiều: Do thiếu Insulin, glucose không thể đi vào tế bào để tạo năng lượng. Cơ thể luôn ở trạng thái thiếu năng lượng, khiến người bệnh nhanh đói và ăn nhiều hơn bình thường.
• Uống nhiều: Đường huyết tăng cao khiến thận phải đào thải glucose qua nước tiểu, kéo theo mất nhiều nước, làm người bệnh luôn cảm thấy khát.
• Tiểu nhiều: Do lượng đường trong nước tiểu tăng, nước bị kéo theo ra ngoài (lợi niệu thẩm thấu), khiến người bệnh đi tiểu nhiều lần, đặc biệt vào ban đêm. Trẻ nhỏ có thể xuất hiện đái dầm.
• Sụt cân nhanh: Mặc dù ăn nhiều, cơ thể không sử dụng được glucose nên phải phân hủy mỡ và cơ để tạo năng lượng, dẫn đến giảm cân rõ rệt trong thời gian ngắn.

>> Đọc thêm: Chế độ ăn cho người tiểu đường tuýp 1

Dấu hiệu dễ nhận biết của người bệnh tiểu đường tuýp 1 là sụt cân nhanh trong thời gian ngắn

Các dấu hiệu khác:

• Mệt mỏi: Thiếu năng lượng khiến người bệnh luôn cảm thấy uể oải, giảm sức làm việc và học tập.
• Nhìn mờ: Đường huyết cao làm thay đổi áp lực thẩm thấu trong thủy tinh thể, gây mờ mắt tạm thời.
• Vết thương lâu lành, dễ nhiễm trùng: Đường huyết cao làm giảm khả năng chống nhiễm trùng và làm chậm quá trình lành vết thương, khiến người bệnh dễ mắc các bệnh nhiễm trùng da, nấm hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Hơi thở có mùi trái cây: Đây là dấu hiệu gợi ý nhiễm toan ceton do đái tháo đường – một biến chứng cấp cứu. Người bệnh có thể kèm theo buồn nôn, nôn, đau bụng, thở nhanh sâu hoặc lơ mơ và cần được đưa đến cơ sở y tế ngay.

>> Xem thêm: Trái cây dành cho người tiểu đường

Hãy nghĩ đến nguy cơ tiểu đường tuýp 1 nếu hơi thở bạn có mùi trái cây

4. Biến chứng của tiểu đường tuýp 1

Nếu đường huyết không được kiểm soát tốt trong thời gian dài, đái tháo đường tuýp 1 có thể gây ra nhiều biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe và tuổi thọ của người bệnh.

4.1. Biến chứng cấp tính

• Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA): Đây là biến chứng cấp cứu thường gặp ở đái tháo đường tuýp 1. Khi cơ thể thiếu Insulin nghiêm trọng, mỡ bị phân hủy để tạo năng lượng, sinh ra nhiều thể ceton làm máu bị toan hóa. Biến chứng này có thể xảy ra khi bỏ liều Insulin hoặc trong các đợt nhiễm trùng. Người bệnh có thể xuất hiện đau bụng, buồn nôn, nôn, thở nhanh sâu, hơi thở mùi trái cây, lơ mơ, hôn mê và có nguy cơ tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
• Hạ đường huyết: Xảy ra khi đường huyết dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L), thường do dùng quá liều Insulin, bỏ bữa hoặc vận động quá sức. Người bệnh có thể vã mồ hôi, run tay, tim đập nhanh, đói cồn cào, lú lẫn, ngất hoặc co giật nếu hạ đường huyết nặng.

Chóng mặt, run tay là dấu hiệu hạ đường huyết cần được xử lý ngay

4.2. Biến chứng mạn tính

Biến chứng mạch máu nhỏ:

• Bệnh võng mạc đái tháo đường: Tổn thương các mạch máu võng mạc, có thể gây xuất huyết, phù hoàng điểm, giảm thị lực và mù lòa nếu không điều trị.
• Bệnh thận đái tháo đường: Tổn thương cầu thận gây albumin niệu (đạm trong nước tiểu), lâu dài có thể dẫn đến suy thận mạn.
• Bệnh lý thần kinh: Tổn thương thần kinh ngoại biên gây tê bì, châm chích, giảm hoặc mất cảm giác ở bàn chân và bàn tay.

Biến chứng mạch máu lớn:

• Tim mạch: Tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, bệnh động mạch vành, nhồi máu cơ tim và suy tim.
• Đột quỵ: Nguy cơ đột quỵ cao hơn so với người không mắc đái tháo đường.
• Biến chứng bàn chân đái tháo đường: Do kết hợp giữa tổn thương thần kinh và giảm tưới máu chi dưới, các vết thương ở bàn chân dễ bị nhiễm trùng, loét, hoại tử và có thể phải cắt cụt chi nếu không được điều trị kịp thời.

Tiểu đường không được điều trị gây nguy cơ xơ vữa động mạch

5. Tiểu đường tuýp 1 là nặng hay nhẹ, có chữa khỏi được không?

Về mặt y khoa, đái tháo đường tuýp 1 là một bệnh mạn tính nghiêm trọng vì:

• Phụ thuộc vào Insulin: Do khả năng sản xuất Insulin của tuyến tụy bị suy giảm nghiêm trọng hoặc mất dần, đa số người bệnh cần điều trị Insulin suốt đời.
• Đường huyết dễ biến động: Đường huyết có thể tăng hoặc giảm nhanh, đòi hỏi theo dõi thường xuyên và điều chỉnh liều Insulin phù hợp.
• Nguy cơ biến chứng cấp tính cao: Người bệnh có nguy cơ nhiễm toan ceton do đái tháo đường nếu thiếu Insulin, đặc biệt khi bỏ liều Insulin hoặc mắc các bệnh cấp tính.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của bệnh phụ thuộc rất lớn vào khả năng kiểm soát đường huyết. Nếu tuân thủ điều trị, theo dõi đường huyết đều đặn và duy trì lối sống lành mạnh, người bệnh có thể học tập, làm việc và sinh hoạt gần như bình thường, đồng thời giảm đáng kể nguy cơ biến chứng.

Hiện nay, đái tháo đường tuýp 1 chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn. Nguyên nhân là các tế bào beta của tuyến tụy đã bị hệ miễn dịch phá hủy và hiện chưa có phương pháp điều trị chuẩn nào có thể phục hồi hoàn toàn chức năng của các tế bào này.

Người bệnh tiểu đường type 1 có nguy cơ bị nhiễm toan ceton nếu thiếu Insulin

6. Điều trị tiểu đường tuýp 1

Mục tiêu cốt lõi trong điều trị tiểu đường tuýp 1 là duy trì mức đường huyết càng gần ngưỡng bình thường càng tốt mà không làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, từ đó ngăn ngừa các biến chứng dài hạn.

6.1. Bổ sung Insulin

Do cơ thể không còn sản xuất Insulin, điều trị bằng Insulin là phương pháp duy nhất bắt buộc. Các dạng liệu pháp Insulin bao gồm:

• Tiêm Insulin nhiều lần trong ngày (MDI): Kết hợp giữa Insulin nền (tác dụng kéo dài, tiêm 1-2 lần/ngày để duy trì đường huyết ổn định cả ngày) và Insulin bữa ăn (tác dụng nhanh, tiêm trước các bữa ăn khoảng 15 phút).
• Bơm Insulin tự động (Insulin Pump): Thiết bị nhỏ đeo ngoài da, liên tục bơm một lượng nhỏ Insulin nền vào dưới da và cho phép bơm thêm liều bolus khi ăn.

6.2. Theo dõi đường huyết liên tục

• Đo đường huyết mao mạch: Sử dụng máy đo đường huyết cá nhân, thử máu đầu ngón tay ít nhất 4 – 8 lần/ngày (trước bữa ăn, sau ăn 2 giờ, trước khi tập thể dục và trước khi đi ngủ).
• Cảm biến theo dõi đường huyết liên tục (CGM): Thiết bị gắn dưới da giúp đo chỉ số đường huyết theo thời gian thực (mỗi 5 phút), cảnh báo ngay lập tức khi đường huyết có xu hướng tăng quá cao hoặc giảm quá thấp.

Người bệnh tiểu đường cần thường xuyên theo dõi chỉ số đường huyết

6.3. Chế độ dinh dưỡng khoa học

• Người bệnh tiểu đường tuýp 1 cần học cách đếm lượng Carbohydrate trong mỗi bữa ăn để tính toán chính xác liều Insulin tiêm tương ứng.
• Lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp (GI thấp), giàu chất xơ như rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, đậu đỗ.
• Hạn chế tối đa các loại đường đơn, nước ngọt có ga, bánh kẹo ngọt, thực phẩm chế biến sẵn.

>> Tìm hiểu thêm: Người tiểu đường kiêng ăn gì?

6.4. Luyện tập thể dục thể thao an toàn

• Vận động thể chất giúp tăng độ nhạy Insulin và nâng cao sức khỏe tim mạch. Bệnh nhân nên duy trì ít nhất 150 phút thể dục vừa phải mỗi tuần.
• Lưu ý an toàn: Cần kiểm tra đường huyết trước, trong và sau khi tập luyện. Luôn mang theo đường nhanh (kẹo ngọt, viên glucose, nước trái cây) phòng trường hợp bị hạ đường huyết đột ngột.

Yoga là môn thể thao phù hợp với người bệnh tiểu đường

7. Khám và điều trị tiểu đường tuýp 1 tại MSC Clinic

Quản lý tiểu đường tuýp 1 là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự đồng hành chặt chẽ giữa bệnh nhân và đội ngũ y tế chuyên khoa giàu kinh nghiệm. MSC Clinic tự hào là địa chỉ uy tín hàng đầu trong chăm sóc, theo dõi và quản lý toàn diện bệnh lý đái tháo đường với:

Đội ngũ chuyên gia nội tiết giàu kinh nghiệm: 

MSC Clinic quy tụ đội ngũ bác sĩ chuyên khoa nội tiết, trong đó có những chuyên gia đầu ngành về đái tháo đường. Nổi bật là GS.TS.BS Thái Hồng Quang – 40 năm kinh nghiệm điều trị bệnh lý Nội tiết – Đái tháo đường, nguyên Viện trưởng Bệnh viện 103, nguyên Chủ tịch Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam.

GS.TS.BS Thái Hồng Quang trực tiếp thăm khám cho bệnh nhân đái tháo đường

Cập nhật công nghệ và các liệu pháp tiên tiến:

MSC Clinic luôn tiệm cận với các xu hướng y học hiện đại trên thế giới, áp dụng liệu pháp y học tái tạo độc quyền mang đến những lợi ích vượt trội cho bệnh nhân tiểu đường:

• Hỗ trợ phục hồi và tái tạo tế bào beta ở tuyến tụy, kích thích tăng cường sản xuất Insulin nội sinh, từ đó khôi phục khả năng điều hòa đường huyết tự nhiên của cơ thể và giảm phụ thuộc vào thuốc.
• Cải thiện độ nhạy cảm Insulin giúp hạ đường huyết hiệu quả và bền vững hơn.
• Giảm viêm mạn tính do đái tháo đường, bảo vệ mô và mạch máu, từ đó hạn chế những tác động bất lợi lâu dài.
• Hỗ trợ bảo vệ các cơ quan đích như thận, tim mạch, hệ thần kinh và vi mạch.

Phác đồ cá nhân hóa tối ưu: 

Bác sĩ tại MSC Clinic không áp dụng một công thức chung mà dựa trên chỉ số đường huyết, thói quen sinh hoạt và mức độ dung nạp của từng người để tính toán liều lượng Insulin, chế độ đếm carb phù hợp nhất. Bệnh nhân sẽ được:

• Xây dựng phác đồ điều trị và chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa, phù hợp với tình trạng bệnh.
• Theo dõi sát sao từng giai đoạn, điều chỉnh phác đồ kịp thời theo tiến triển bệnh và tư vấn chăm sóc sau điều trị.
• Giải đáp mọi thắc mắc về bệnh tiểu đường, giúp bạn hiểu rõ và sống khỏe mạnh hơn.

Người bệnh được theo dõi chặt chẽ và xây dựng phác đồ cá nhân hóa

Tiểu đường tuýp 1 là một căn bệnh mạn tính đòi hỏi sự kiên trì theo đuổi điều trị. Với sự hiểu biết đúng đắn về bệnh, kết hợp với phác đồ y khoa hiện đại và sự đồng hành từ chuyên gia y tế uy tín, người bệnh hoàn toàn làm chủ được sức khỏe của mình.