Tiểu đường ở trẻ em: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Tiểu đường ở trẻ em là tình trạng đường huyết tăng cao kéo dài do cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả. Bệnh có thể liên quan đến cơ chế tự miễn dẫn đến tiểu đường type 1, tình trạng kháng insulin thường gặp ở tiểu đường type 2, cùng các yếu tố như thừa cân, di truyền và một số yếu tố chuyển hóa khác. Ở trẻ, các dấu hiệu cần lưu ý gồm khát nước nhiều, đi tiểu thường xuyên hoặc đái dầm trở lại sau khi đã kiểm soát được, nhanh đói, ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân, mệt mỏi, nhìn mờ và vết thương lâu lành. Nhận biết sớm những thay đổi này giúp trẻ được kiểm tra đường huyết và đánh giá nguyên nhân kịp thời, từ đó có hướng điều trị và theo dõi phù hợp với từng trường hợp. Trong bài viết dưới đây, MSC Clinic sẽ cung cấp những thông tin cần thiết giúp cha mẹ hiểu về bệnh lý tiểu đường ở trẻ em và chủ động hơn khi chăm sóc trẻ.

Đường huyết tăng kéo dài cần được phát hiện và kiểm soát phù hợp để bảo vệ sức khỏe của trẻ

1. Tiểu đường ở trẻ em là gì?

Tiểu đường ở trẻ em là tình trạng glucose trong máu tăng cao do cơ thể thiếu insulin, sử dụng insulin không hiệu quả hoặc kết hợp cả hai cơ chế. Bệnh có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi khác nhau, từ trẻ nhỏ đến thanh thiếu niên.

Ở trẻ em, bệnh cần được phát hiện và quản lý sớm bởi đây là giai đoạn cơ thể đang phát triển. Đặc biệt, một số trường hợp đái tháo đường type 1 có thể khởi phát nhanh và gây biến chứng cấp nếu thiếu insulin nghiêm trọng.

Tiểu đường ở trẻ em xảy ra khi lượng glucose trong máu tăng cao do cơ thể thiếu insulin hoặc sử dụng insulin không hiệu quả

2. Các thể tiểu đường ở trẻ em

Trẻ em có thể mắc nhiều thể đái tháo đường khác nhau, trong đó đáng chú ý nhất là type 1 và type 2.

2.1. Đái tháo đường type 1

Đái tháo đường type 1 là bệnh tự miễn, xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào beta của tuyến tụy, khiến khả năng sản xuất insulin suy giảm đáng kể. Bệnh có thể xuất hiện ở bất kỳ độ tuổi nào và thường khởi phát tương đối nhanh. Trẻ mắc đái tháo đường type 1 cần được điều trị bằng insulin.

Tiểu đường type 1 xảy ra khi cơ thể thiếu insulin do tế bào beta tuyến tụy bị tổn thương bởi nguyên nhân tự miễn

2.2. Đái tháo đường type 2

Trẻ em có thể mắc đái tháo đường type 2. Bệnh xảy ra chủ yếu do tình trạng kháng insulin, nghĩa là các tế bào trong cơ thể không đáp ứng hiệu quả với insulin. Tiểu đường type 2 ở trẻ thường liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ như thừa cân, béo phì, ít vận động, tiền sử gia đình mắc bệnh và các rối loạn chuyển hóa.

2.3. Các thể đái tháo đường khác

Một tỷ lệ nhỏ trẻ em có thể mắc các thể đái tháo đường do nguyên nhân đặc hiệu như bất thường gen, bệnh lý tuyến tụy, rối loạn nội tiết hoặc ảnh hưởng của một số loại thuốc. Trong đó có các dạng tiểu đường đơn gen như MODY hoặc đái tháo đường sơ sinh. Những trường hợp này cần được bác sĩ đánh giá chuyên sâu để xác định chính xác thể bệnh và điều trị hiệu quả.

3. Nguyên nhân gây tiểu đường ở trẻ em

Nguyên nhân tiểu đường ở trẻ em khác nhau tùy từng type bệnh. Vì vậy, không nên cho rằng trẻ mắc tiểu đường đơn thuần vì ăn nhiều đồ ngọt.

• Bệnh tự miễn: Đây là cơ chế chính của tiểu đường type 1. Hệ miễn dịch tấn công tế bào beta tuyến tụy khiến lượng insulin cơ thể sản xuất ngày càng giảm. Quá trình này có liên quan đến yếu tố di truyền và môi trường, nhưng cơ chế hình thành bệnh tương đối phức tạp.
• Kháng insulin: Kháng insulin đóng vai trò quan trọng trong tiểu đường type 2. Khi các mô như cơ, gan và mô mỡ giảm đáp ứng với insulin, tuyến tụy phải tăng sản xuất hormone này để kiểm soát glucose. Nếu khả năng bù trừ của tuyến tụy không đáp ứng được nhu cầu, đường huyết sẽ tăng dần.
• Thừa cân, béo phì và ít vận động: Thừa cân, béo phì, đặc biệt là tình trạng tích tụ mỡ nội tạng, có liên quan đến nguy cơ kháng insulin. Bên cạnh đó, trẻ ít hoạt động thể chất cũng có thể gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên, không phải trẻ thừa cân nào cũng mắc tiểu đường và trẻ có cân nặng bình thường vẫn có thể mắc bệnh.
• Yếu tố di truyền: Tiền sử gia đình có người bị đái tháo đường có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở trẻ. Ngoài ra, một số dạng đái tháo đường hiếm gặp xuất phát trực tiếp từ những bất thường về gen ảnh hưởng đến chức năng tế bào beta hoặc hoạt động của insulin.

Thừa cân, béo phì và ít vận động có thể làm tăng nguy cơ kháng insulin và tiểu đường type 2 ở trẻ

4. Dấu hiệu tiểu đường ở trẻ em

Với đái tháo đường type 1, các triệu chứng tiểu đường có thể xuất hiện khá nhanh. Cha mẹ nên chú ý khi trẻ có những biểu hiện sau:

• Khát nước nhiều: Trẻ liên tục đòi uống nước hoặc uống nhiều hơn bình thường.
• Đi tiểu nhiều: Trẻ đi vệ sinh thường xuyên, đặc biệt vào ban đêm.
• Đái dầm trở lại: Trẻ đã kiểm soát được việc đi tiểu nhưng đột nhiên xuất hiện đái dầm.
• Sụt cân: Cân nặng giảm dù trẻ vẫn ăn bình thường hoặc ăn nhiều.
• Ăn nhiều, nhanh đói: Cơ thể không sử dụng glucose hiệu quả khiến trẻ thường xuyên cảm thấy đói.
• Mệt mỏi: Trẻ ít hoạt động, thiếu năng lượng hoặc giảm khả năng tập trung.
• Nhìn mờ: Đường huyết tăng có thể ảnh hưởng tạm thời đến thị lực.
• Vết thương lâu lành: Có thể gặp khi đường huyết không được kiểm soát tốt.

>> Xem thêm: Triệu chứng bệnh tiểu đường giai đoạn đầu

Ở trẻ có tình trạng kháng insulin, cha mẹ cũng có thể nhận thấy vùng da sẫm màu và dày hơn ở cổ, nách hoặc các nếp gấp, gọi là gai đen.

Đặc biệt, nếu trẻ xuất hiện tình trạng nôn, đau bụng, mất nước, thở nhanh, hơi thở có mùi trái cây, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Đây có thể là biểu hiện của nhiễm toan ceton do đái tháo đường, một biến chứng cấp tính nguy hiểm.

Nhiễm toan ceton do đái tháo đường cần được phát hiện và xử trí y tế kịp thời

5. Chẩn đoán tiểu đường ở trẻ em

Chẩn đoán tiểu đường ở trẻ em chủ yếu dựa trên xét nghiệm glucose máu, HbA1c kết hợp với triệu chứng lâm sàng. Sau khi xác định bệnh, bác sĩ có thể thực hiện thêm các xét nghiệm để phân biệt type tiểu đường. Một số ngưỡng chẩn đoán thường được sử dụng gồm:

Trong trường hợp cần xác định type bệnh, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm tự kháng thể, C-peptide hoặc một số xét nghiệm chuyên sâu khác.

Không nên chỉ dựa vào một lần đo đường huyết tại nhà để kết luận trẻ mắc tiểu đường

Cha mẹ không nên chỉ dựa vào một lần đo đường huyết tại nhà để kết luận trẻ mắc tiểu đường, bởi kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi thời điểm đo, bữa ăn hoặc nhiều yếu tố khác. Khi phát hiện đường huyết bất thường, trẻ nên được thăm khám và thực hiện các xét nghiệm phù hợp để xác định chính xác tình trạng bệnh, đồng thời phân biệt các type tiểu đường nhằm lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

6. Điều trị tiểu đường ở trẻ em

Điều trị tiểu đường ở trẻ em phụ thuộc vào type bệnh, độ tuổi, mức đường huyết và tình trạng sức khỏe của trẻ. Mục tiêu là kiểm soát glucose đồng thời đảm bảo trẻ vẫn được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng để tăng trưởng và phát triển.

6.1. Điều trị bằng insulin

Insulin là phương pháp điều trị thiết yếu đối với trẻ mắc tiểu đường type 1. Liều lượng và cách sử dụng cần được bác sĩ điều chỉnh theo nhu cầu của từng trẻ. Trẻ và người chăm sóc cũng cần được hướng dẫn nhận biết hạ đường huyết, theo dõi glucose và sử dụng insulin đúng cách.

Insulin, thuốc, dinh dưỡng và vận động là những yếu tố có thể được phối hợp trong quản lý tiểu đường ở trẻ

6.2. Thuốc điều trị

Đối với tiểu đường type 2, tùy tình trạng bệnh, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hạ đường huyết hoặc insulin phù hợp với độ tuổi và đặc điểm của trẻ. Không nên tự mua hoặc thay đổi thuốc cho trẻ khi chưa có chỉ định chuyên môn.

6.3. Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng

Trẻ mắc tiểu đường không đồng nghĩa với việc phải loại bỏ hoàn toàn tinh bột hoặc đồ ăn chứa carbohydrate. Chế độ ăn cần đảm bảo cân bằng giữa carbohydrate, protein, chất béo, chất xơ và vi chất để vừa hỗ trợ kiểm soát đường huyết vừa đáp ứng nhu cầu tăng trưởng của trẻ.

6.4. Vận động và theo dõi đường huyết

Hoạt động thể chất phù hợp giúp cải thiện sức khỏe và độ nhạy insulin. Tuy nhiên, trẻ sử dụng insulin cần được hướng dẫn phòng tránh hạ đường huyết khi vận động. Theo dõi glucose thường xuyên cũng giúp đánh giá đáp ứng điều trị và hỗ trợ bác sĩ điều chỉnh kế hoạch quản lý khi cần.

>> Đọc thêm: Cách thử tiểu đường tại nhà an toàn

Mục tiêu điều trị không chỉ kiểm soát glucose mà còn đảm bảo trẻ phát triển thể chất bình thường

7. Cách phòng ngừa tiểu đường ở trẻ em

Không phải tất cả các thể tiểu đường ở trẻ em đều có thể phòng ngừa. Hiện chưa có biện pháp thông thường nào có thể ngăn ngừa hoàn toàn đái tháo đường type 1. Với type 2, xây dựng lối sống lành mạnh có thể góp phần giảm các yếu tố nguy cơ. Cha mẹ nên:

• Xây dựng chế độ ăn cân bằng, phù hợp với độ tuổi.
• Hạn chế nước ngọt và thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung.
• Khuyến khích trẻ vận động thường xuyên.
• Hạn chế thời gian ngồi lâu và sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều.
• Duy trì cân nặng phù hợp với tuổi và chiều cao.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt khi trẻ có nhiều yếu tố nguy cơ.

Lưu ý: Việc kiểm soát cân nặng ở trẻ cần được thực hiện phù hợp với quá trình tăng trưởng, tránh tự áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức.

Chế độ ăn của trẻ tiểu đường cần cân bằng dinh dưỡng thay vì loại bỏ hoàn toàn tinh bột 

8. Khám tiểu đường ở trẻ em tại MSC Clinic

Khi trẻ có biểu hiện nghi ngờ tiểu đường hoặc phát hiện đường huyết bất thường, việc thăm khám giúp xác định tình trạng rối loạn glucose và tìm hiểu nguyên nhân.

Tại MSC Clinic, quá trình thăm khám bệnh tiểu đường hướng đến đánh giá toàn diện dựa trên kết quả xét nghiệm, triệu chứng, tiền sử bệnh, yếu tố gia đình và những nguy cơ liên quan. Với trường hợp đã được chẩn đoán, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ kiểm soát đường huyết, phương pháp điều trị đang sử dụng và các vấn đề cần theo dõi lâu dài.

Việc phân biệt tiểu đường type 1, type 2 và các thể bệnh khác đặc biệt quan trọng ở trẻ em bởi mỗi nhóm có cơ chế và hướng điều trị khác nhau.

Thái Hồng Quang hiện trực tiếp thăm khám và điều trị các trường hợp đái tháo đường tại MSC Clinic 

MSC Clinic cũng định hướng tiếp cận các bệnh lý chuyển hóa dựa trên cơ chế và ứng dụng những tiến bộ của y học hiện đại. Tuy nhiên, các phương pháp mới cần được bác sĩ cân nhắc dựa trên bằng chứng khoa học và tình trạng cụ thể, không thay thế hoàn toàn insulin hoặc thuốc điều trị đang được chỉ định.

Tiểu đường ở trẻ em có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi và bao gồm cả type 1, type 2 cùng một số thể bệnh ít gặp. Cha mẹ cần chú ý những dấu hiệu như khát nhiều, tiểu nhiều, đái dầm trở lại, sụt cân và mệt mỏi để đưa trẻ đi kiểm tra kịp thời. Nếu trẻ có dấu hiệu nghi ngờ hoặc kết quả đường huyết bất thường, nên chủ động thăm khám để xác định nguyên nhân và có hướng quản lý phù hợp. Đăng ký tư vấn tại MSC Clinic để được đánh giá tình trạng và xây dựng kế hoạch theo dõi phù hợp.