Xét nghiệm viêm gan B: Ai nên làm và ý nghĩa các chỉ số

Nhận kết quả xét nghiệm viêm gan B với một dãy các chỉ số HBsAg, anti-HBs, HBeAg… khiến không ít người bối rối, không biết chỉ số nào đang nói lên tình trạng thực sự của mình: đang nhiễm virus, đã khỏi bệnh, hay chỉ đơn giản là đã có miễn dịch nhờ tiêm vắc-xin. Điều này hoàn toàn dễ hiểu, vì khác với nhiều xét nghiệm chỉ cho một kết quả dương tính hay âm tính, xét nghiệm viêm gan B là một bộ nhiều chỉ số cần đọc phối hợp với nhau mới có ý nghĩa chẩn đoán chính xác.

Trong bài viết dưới đây, MSC Clinic sẽ phân tích cụ thể xét nghiệm viêm gan B gồm những gì, khi nào cần thực hiện và ý nghĩa của từng chỉ số.

Xét nghiệm viêm gan B giúp xác định tình trạng nhiễm virus và khả năng miễn dịch của cơ thể 

1. Xét nghiệm viêm gan B là gì?

Xét nghiệm viêm gan B là nhóm xét nghiệm máu nhằm phát hiện sự hiện diện của virus viêm gan B (HBV) trong cơ thể, đồng thời đánh giá phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với virus này. Đây không phải là một xét nghiệm đơn lẻ mà gồm nhiều chỉ số, mỗi chỉ số phản ánh một khía cạnh khác nhau của tình trạng nhiễm HBV.

Các xét nghiệm thường được chia thành hai nhóm chính:

• Kháng nguyên (antigen): Là các thành phần thuộc về chính virus, ví dụ HBsAg (kháng nguyên bề mặt) hay HBeAg (kháng nguyên e). Kháng nguyên dương tính nghĩa là virus (hoặc một phần của virus) đang hiện diện trong máu.
• Kháng thể (antibody): Là chất do hệ miễn dịch cơ thể tạo ra để chống lại virus,  ví dụ anti-HBs hay anti-HBc. Đây là nhóm chỉ số mà xét nghiệm kháng thể viêm gan B hướng đến. Kết quả kháng thể dương tính có thể mang hai ý nghĩa: có  miễn dịch sau tiêm vắc-xin hoặc dấu hiệu cơ thể đã từng phơi nhiễm với virus.

Sơ đồ các dấu ấn huyết thanh trong xét nghiệm viêm gan B, giúp phân biệt các giai đoạn nhiễm HBV

Xét nghiệm sàng lọc ban đầu thường gồm ba chỉ số HBsAg, anti-HBs và anti-HBc toàn phần. Và do sự đan xen giữa kháng nguyên và kháng thể này, việc đọc riêng lẻ một chỉ số có thể dẫn đến hiểu sai kết quả. Đây cũng là lý do bác sĩ luôn cần nhìn vào toàn bộ bảng kết quả.

2. Khi nào cần xét nghiệm viêm gan B?

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người trưởng thành từ 18 tuổi nên được xét nghiệm sàng lọc viêm gan B ít nhất một lần trong đời, ngay cả khi không có yếu tố nguy cơ rõ ràng. Bên cạnh khuyến nghị nền tảng này, một số nhóm đối tượng cần được ưu tiên xét nghiệm sớm hoặc theo dõi định kỳ:

• Phụ nữ mang thai: Cần xét nghiệm HBsAg trong mỗi thai kỳ, tốt nhất ở lần khám thai đầu tiên, để có biện pháp dự phòng lây truyền từ mẹ sang con ngay sau sinh nếu kết quả dương tính.
• Người có người thân trong gia đình mắc viêm gan B: Đặc biệt là con của mẹ nhiễm virus, do nguy cơ lây truyền dọc rất cao nếu không được can thiệp kịp thời.
• Người có yếu tố nguy cơ phơi nhiễm: Dùng chung kim tiêm, quan hệ tình dục không an toàn, từng truyền máu hoặc các chế phẩm máu trước thời điểm sàng lọc được thực hiện rộng rãi, nhân viên y tế hoặc người thường xuyên tiếp xúc với máu, dịch cơ thể.
• Người chuẩn bị điều trị ức chế miễn dịch: Một số thuốc hóa trị, thuốc sinh học hoặc thuốc ức chế miễn dịch có thể làm virus viêm gan B tái hoạt ở người từng hoặc đang nhiễm HBV.
• Người có bệnh lý hoặc yếu tố nguy cơ liên quan: Người nhiễm HIV, viêm gan C, có men gan tăng không rõ nguyên nhân hoặc đang chạy thận nhân tạo cũng thuộc nhóm được khuyến nghị xét nghiệm.
• Người đã hoặc đang sống tại khu vực có tỷ lệ lưu hành viêm gan B cao: Đây là nhóm nên được chủ động sàng lọc, đặc biệt nếu chưa từng xét nghiệm trước đó.
• Người đã tiêm vắc-xin nhưng chưa rõ tình trạng miễn dịch hiện tại hoặc muốn xác nhận hiệu quả bảo vệ sau tiêm.

Một số nhóm nguy cơ nên chủ động xét nghiệm viêm gan B dù chưa có triệu chứng 

Người đã được chẩn đoán nhiễm HBV mạn tính sẽ cần xét nghiệm định kỳ để theo dõi diễn biến tải lượng virus, men gan và chức năng gan thay vì chỉ xét nghiệm khi cảm thấy có triệu chứng bất thường. Tần suất thực hiện do bác sĩ chỉ định, tùy theo giai đoạn bệnh và việc người bệnh có đang điều trị hay không.

>> Tìm hiểu thêm: Viêm gan B lây qua đường nào? Cách phòng ngừa lây nhiễm viêm gan B

3. Xét nghiệm viêm gan B gồm những nội dung gì?

Bộ xét nghiệm viêm gan B đầy đủ thường bao gồm các chỉ số sau, mỗi chỉ số mang một ý nghĩa lâm sàng riêng biệt.

3.1. HBsAg – Xác định có nhiễm virus viêm gan B hay không

HBsAg (Hepatitis B surface antigen) là kháng nguyên bề mặt của virus HBV. Đây là một trong những dấu ấn quan trọng nhất để phát hiện tình trạng nhiễm HBV hiện tại.

• HBsAg dương tính: Cho thấy đang có nhiễm HBV, có thể là nhiễm cấp tính hoặc mạn tính. Nếu HBsAg tiếp tục dương tính trên 6 tháng, tình trạng này được xác định là nhiễm HBV mạn tính.
• HBsAg âm tính: Chưa phát hiện HBsAg tại thời điểm xét nghiệm, nhưng không phải trong mọi trường hợp đều có thể loại trừ hoàn toàn HBV. Kết quả cần được xem xét cùng với Anti-HBc, Anti-HBs và tiền sử phơi nhiễm khi cần.

3.2. Anti-HBs – Đánh giá khả năng miễn dịch với viêm gan B

Anti-HBs (kháng thể kháng HBsAg) là kháng thể được hình thành sau khi cơ thể hồi phục khỏi nhiễm HBV hoặc đáp ứng với vắc-xin viêm gan B.

• Anti-HBs trên 10mIU/mL: Được xem là mức đáp ứng bảo vệ sau tiêm vắc-xin trong bối cảnh phù hợp.
• Anti-HBs dưới 10mIU/mL: Chưa đạt ngưỡng kháng thể bảo vệ tại thời điểm xét nghiệm. Tuy nhiên, ở người đã tiêm đủ vắc-xin, kháng thể có thể giảm theo thời gian nhưng trí nhớ miễn dịch vẫn được duy trì.
• Khi Anti-HBs dương tính và Anti-HBc âm tính, kết quả thường cho thấy người bệnh đã có miễn dịch do tiêm vắc-xin. Nếu Anti-HBc cũng dương tính, thường gợi ý đã từng nhiễm HBV và đã hồi phục.

HBsAg và anti-HBs là hai trong ba chỉ số quan trọng trong xét nghiệm viêm gan B

3.3. Anti-HBc – Xác định tiền sử phơi nhiễm HBV

Anti-HBc là tổng kháng thể chống kháng nguyên lõi HBV, bao gồm cả IgM và IgG. Khác với Anti-HBs, kháng thể này không xuất hiện chỉ do tiêm vắc-xin.

• Anti-HBc Total: Cho thấy người này đã từng hoặc đang nhiễm HBV. Kháng thể thường tồn tại lâu dài, vì vậy chỉ dựa vào Anti-HBc không thể xác định người bệnh nhiễm viêm gan B cấp tính, mạn tính hay đã khỏi.
• Anti-HBc IgM: Kết quả dương tính thường gợi ý nhiễm HBV cấp tính hoặc mới nhiễm, nhưng cũng có thể xuất hiện trong đợt bùng phát của viêm gan B mạn tính.
• Khi kết quả Anti-HBc dương tính đơn độc, bác sĩ có thể cần xem xét thêm HBsAg, Anti-HBs và trong một số trường hợp là HBV DNA để làm rõ tình trạng nhiễm.

3.4. HBeAg – Đánh giá hoạt động nhân lên của virus

HBeAg (Hepatitis B e antigen) là một dấu ấn liên quan đến quá trình nhân lên của HBV.

• HBeAg dương tính: Thường đi kèm mức HBV DNA cao hơn và khả năng lây truyền cao hơn.
• HBeAg âm tính: Có thể phản ánh virus đang nhân lên ở mức thấp hoặc đã có chuyển đổi huyết thanh. Tuy nhiên, một số người nhiễm HBV có biến thể virus không biểu hiện HBeAg nhưng virus vẫn nhân lên đáng kể, vì vậy không thể dựa vào HBeAg âm tính để kết luận bệnh không hoạt động. Trường hợp này cần đánh giá thêm HBV DNA và men gan.

3.5. Anti-HBe – Theo dõi diễn biến hoạt động của HBV

Anti-HBe là kháng thể chống lại HBeAg. Sự chuyển đổi từ HBeAg dương tính sang anti-HBe dương tính (gọi là hiện tượng chuyển đổi huyết thanh) thường đi kèm với virus giảm nhân lên.

Tuy nhiên, anti-HBe dương tính không có nghĩa là virus đã được loại bỏ hoàn toàn. Một số trường hợp viêm gan B mạn tính vẫn có HBV DNA ở mức đáng kể dù HBeAg âm tính và anti-HBe dương tính. Vì vậy, cần kết hợp với HBV DNA và đánh giá chức năng gan để xác định mức độ hoạt động của bệnh.

Sự thay đổi của các dấu ấn HBsAg, anti-HBc, HBeAg và anti-HBs theo thời gian giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng nhiễm viêm gan B 

3.6. HBV DNA – Đo tải lượng virus trong máu

Đây là xét nghiệm định lượng trực tiếp số lượng bản sao virus có trong máu, được xem là chỉ số chính xác nhất để đánh giá mức độ hoạt động của virus tại một thời điểm. HBV DNA đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bác sĩ cân nhắc thời điểm cần bắt đầu điều trị kháng virus, cũng như theo dõi hiệu quả điều trị theo thời gian.

HBV DNA phản ánh mức độ nhân lên của virus

3.7. Các xét nghiệm đi kèm

Bên cạnh các xét nghiệm đặc hiệu với virus viêm gan B, bác sĩ có thể chỉ định thêm một số xét nghiệm để đánh giá mức độ tổn thương gan và theo dõi biến chứng:

• Men gan (AST, ALT): Đánh giá tình trạng tổn thương tế bào gan, hỗ trợ theo dõi mức độ hoạt động của bệnh.
• Đánh giá xơ hóa gan: Sử dụng các phương pháp như FibroScan hoặc chỉ số APRI, FIB-4 để ước tính mức độ xơ hóa gan.
• Siêu âm gan: Kiểm tra cấu trúc gan, phát hiện các bất thường như dấu hiệu xơ gan hoặc khối tổn thương nghi ngờ.
• AFP (Alpha-fetoprotein): Chất chỉ điểm hỗ trợ giám sát ung thư biểu mô tế bào gan ở người có nguy cơ cao, thường kết hợp với siêu âm gan; không dùng đơn độc để chẩn đoán ung thư gan.

4. Xét nghiệm viêm gan B có cần nhịn ăn không?

Các xét nghiệm thường dùng như HBsAg, anti-HBs và anti-HBc được thực hiện trên mẫu máu và không yêu cầu người bệnh phải nhịn ăn trước khi lấy mẫu.

Tuy nhiên, trên thực tế, xét nghiệm viêm gan B thường được chỉ định cùng lúc với các xét nghiệm men gan, bilirubin hoặc xét nghiệm mỡ máu, đường huyết trong cùng một lần lấy máu để đánh giá toàn diện sức khỏe gan. Vì các xét nghiệm đi kèm này có thể bị ảnh hưởng bởi bữa ăn, người bệnh vẫn nên nhịn ăn khoảng 8 giờ trước khi lấy máu theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc cơ sở y tế, để tránh phải lấy máu nhiều lần nếu cần bổ sung xét nghiệm khác trong cùng buổi khám.

Xét nghiệm viêm gan B chủ yếu được thực hiện bằng mẫu máu để xác định dấu ấn HBV và tình trạng miễn dịch

>> Tìm hiểu thêm: Xét nghiệm viêm gan B bao nhiêu tiền? Nên xét nghiệm ở đâu?

5. Cần làm gì sau khi có kết quả xét nghiệm viêm gan B?

Sau khi nhận kết quả xét nghiệm viêm gan B, người bệnh cần đối chiếu các chỉ số HBsAg, Anti-HBs, Anti-HBc và các xét nghiệm liên quan để xác định tình trạng nhiễm virus, khả năng miễn dịch và hướng theo dõi phù hợp:

• HBsAg dương tính: Cần thăm khám chuyên khoa để đánh giá tình trạng nhiễm HBV, kiểm tra men gan, HBV DNA và mức độ xơ hóa gan. Không phải trường hợp nào cũng cần điều trị bằng thuốc kháng virus ngay.
• HBsAg âm tính, Anti-HBs ≥10 mIU/mL: Nếu đã tiêm đủ vắc-xin hoặc từng nhiễm HBV và hồi phục, kết quả thường cho thấy cơ thể đã có miễn dịch. Bác sĩ có thể đối chiếu thêm Anti-HBc để xác định nguồn gốc miễn dịch.
• HBsAg, Anti-HBs và Anti-HBc đều âm tính: Thường cho thấy chưa có bằng chứng nhiễm HBV hoặc miễn dịch trước đó. Người bệnh nên được tư vấn tiêm vắc-xin phòng viêm gan B.
• Anti-HBc dương tính đơn độc: Cần được bác sĩ đánh giá thêm để phân biệt nhiễm HBV trước đây, kết quả dương tính giả hoặc tình trạng nhiễm virus tiềm ẩn.

Đặc biệt, nếu mới có nguy cơ phơi nhiễm HBV, kết quả xét nghiệm âm tính ban đầu chưa loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm virus. Người bệnh cần được tư vấn xét nghiệm lại và dự phòng sau phơi nhiễm nếu có chỉ định.

Đọc đúng kết quả xét nghiệm viêm gan B đòi hỏi nhìn vào tổ hợp nhiều chỉ số cùng lúc, không thể kết luận chỉ dựa vào một dòng dương tính hay âm tính riêng lẻ. Vì vậy, dù kết quả có bất thường hay không, người xét nghiệm nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được giải thích chính xác ý nghĩa của từng chỉ số trong bối cảnh sức khỏe cụ thể của mình, thay vì tự tra cứu và diễn giải một cách rời rạc.