Tiểu đường có uống được sâm không? Lợi ích và những lưu ý cần biết

Sâm hay nhân sâm từ lâu đã được sử dụng để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ cải thiện thể trạng. Tuy nhiên, với những người mắc bệnh tiểu đường, việc sử dụng nhân sâm cần được cân nhắc kỹ do các hoạt chất trong loại thảo dược này có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa glucose và đường huyết. Vậy tiểu đường có uống được sâm không, nhân sâm mang lại những lợi ích gì và cần lưu ý điều gì khi sử dụng? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây của MSC Clinic.

Nhiều người tiểu đường tìm hiểu việc uống sâm để cải thiện sức khỏe

1. Thành phần và hoạt chất sinh học trong sâm

Nhân sâm (Panax ginseng C. A. Meyer) là cây dược liệu thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae), được sử dụng phổ biến tại các quốc gia châu Á. Bộ phận được sử dụng chủ yếu là rễ, có thể chế biến thành sâm tươi, bạch sâm (sâm đã làm khô) hoặc hồng sâm (sâm được hấp rồi sấy khô).

Nhân sâm chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý như:

• Ginsenosides (panaxosides): Là nhóm hoạt chất đặc trưng có trong nhân sâm, bao gồm nhiều loại như Rb1, Rg1, Re, Rd và Rg3. Các  nhà khoa học đang nghiên cứu về khả năng ảnh hưởng đến tín hiệu insulin, chuyển hóa glucose, phản ứng viêm và stress oxy hóa của các hoạt chất này.
• Polysaccharides: Là các carbohydrate phức hợp có trong nhân sâm, đang được nghiên cứu về khả năng điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và tác động đến quá trình chuyển hóa glucose.
• Axit amin và protein: Tham gia cấu tạo các thành phần của tế bào và nhiều quá trình sinh học trong cơ thể. Tuy nhiên, lượng protein và axit amin có trong một khẩu phần nhân sâm thông thường không đáng kể so với các nguồn thực phẩm giàu đạm.
• Vitamin và khoáng chất: Nhân sâm có thể chứa một số vitamin nhóm B và khoáng chất như kali, canxi, magie, nhưng hàm lượng thay đổi tùy nguồn gốc, điều kiện  nuôi trồng và phương pháp chế biến.

Sâm có nhiều công dụng bồi bổ cơ thể

Đặc biệt, ginsenosides và polysaccharides là hai nhóm hợp chất được quan tâm trong các nghiên cứu về tác động của nhân sâm đối với bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, hàm lượng các hoạt chất này có thể khác nhau giữa các loại sâm và chế phẩm nên tác dụng cũng sẽ có sự khác biệt.

>> Tìm hiểu thêm: Bệnh tiểu đường uống gì và không nên uống gì?

2. Người bị tiểu đường có uống được sâm không?

Đối với câu hỏi “Tiểu đường có uống được sâm không?”, theo các chuyên gia, người bệnh có thể sử dụng nhân sâm trong một số trường hợp, nhưng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, đặc biệt nếu đang điều trị bằng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết. Nguyên nhân là một số thành phần trong nhân sâm có thể ảnh hưởng đến đường huyết, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết khi kết hợp với thuốc điều trị.

Một số nghiên cứu đã đánh giá tác động của nhân sâm đối với đường huyết lúc đói, HbA1c và độ nhạy insulin. Tuy nhiên, kết quả chưa hoàn toàn thống nhất và chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị người bệnh sử dụng nhân sâm như một phương pháp điều trị tiểu đường.

Ngoài ra, người bệnh cần phân biệt nhân sâm nguyên chất với các sản phẩm chế biến sẵn như nước hồng sâm, trà sâm hòa tan hoặc sâm ngâm mật ong. Những sản phẩm này có thể chứa đường bổ sung, khiến đường huyết tăng sau khi sử dụng.

Một số tác dụng tiêu biểu của sâm đối với người bệnh tiểu đường bao gồm:

2.1. Tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Bị tiểu đường có uống được sâm không? – Có vì thành phần ginsenosides sở hữu tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Một số nghiên cứu lâm sàng cho thấy nhân sâm có thể mang lại tác động tích cực nhất định đối với đường huyết. Thành phần ginsenosides được cho là có khả năng ảnh hưởng đến quá trình hấp thu và sử dụng glucose, cũng như một số cơ chế điều hòa đường huyết trong cơ thể.

Đáng chú ý, một phân tích tổng hợp công bố năm 2022 trên Nutrients ghi nhận việc bổ sung các chế phẩm thuộc chi Panax giúp giảm trung bình khoảng 7,03 mg/dL đường huyết lúc đói ở người tiền tiểu đường và tiểu đường type 2. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận sự cải thiện đáng kể đối với HbA1c – chỉ số đường huyết trung bình trong khoảng 2-3 tháng.

Kết quả này cho thấy nhân sâm có tiềm năng ảnh hưởng đến đường huyết, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định nhân sâm giúp kiểm soát bệnh tiểu đường hiệu quả hoặc ổn định lâu dài.

2.2. Tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin

Kháng insulin là tình trạng các tế bào của cơ thể giảm đáp ứng với insulin, khiến glucose khó được sử dụng và đường huyết có xu hướng tăng cao. Đây là một trong những cơ chế quan trọng đối với sự hình thành và tiến triển của bệnh tiểu đường type 2.

Một số nghiên cứu đã cho kết quả nhân sâm có tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin ở người tiểu đường

Một số nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy ginsenosides trong nhân sâm có thể tác động đến các con đường truyền tín hiệu liên quan đến insulin, bao gồm PI3K/Akt và AMPK. Những cơ chế này có vai trò trong việc điều hòa vận chuyển glucose vào tế bào và chuyển hóa năng lượng.

Tuy nhiên, phần lớn kết quả tích cực về khả năng cải thiện độ nhạy insulin được ghi nhận trong nghiên cứu trên tế bào hoặc động vật. Bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế, do đó chưa thể kết luận việc uống nhân sâm giúp cải thiện tình trạng kháng insulin ở người mắc bệnh tiểu đường.

2.3. Tác dụng chống oxy hóa và điều hòa phản ứng viêm

Tình trạng tăng đường huyết kéo dài có thể thúc đẩy stress oxy hóa và các phản ứng viêm mạn tính, góp phần gây tổn thương mạch máu, thần kinh và nhiều cơ quan khác ở người mắc bệnh tiểu đường.

Một số ginsenosides trong nhân sâm đã được nghiên cứu về khả năng điều hòa các con đường liên quan đến phản ứng viêm và bảo vệ tế bào trước tổn thương do stress oxy hóa. Trong các mô hình thực nghiệm, một số hoạt chất cho thấy khả năng ảnh hưởng đến các chất trung gian gây viêm và hệ thống chống oxy hóa nội sinh.

Mặc dù vậy, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh sử dụng nhân sâm có thể phòng ngừa hoặc làm chậm các biến chứng của bệnh tiểu đường như bệnh thận, tổn thương thần kinh hoặc bệnh lý tim mạch.

Nhân sâm hỗ trợ chống stress oxy hóa và viêm ở bệnh nhân tiểu đường

>> Tìm hiểu thêm: Bệnh tiểu đường có di truyền không? Chuyên gia giải đáp!

3. Những lưu ý khi người tiểu đường sử dụng sâm

Sử dụng nhân sâm không phải lúc nào cũng có lợi cho người mắc bệnh tiểu đường, đặc biệt khi dùng các sản phẩm chiết xuất cô đặc hoặc kết hợp với thuốc điều trị. Để hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến đường huyết và sức khỏe, người bệnh cần chú ý những vấn đề sau:

• Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng: Người đang dùng insulin hoặc các thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết như sulfonylurea cần được đánh giá nguy cơ tương tác trước khi bổ sung nhân sâm. Không tự ý điều chỉnh liều thuốc để sử dụng cùng nhân sâm.
• Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng: Ưu tiên sản phẩm ghi đầy đủ tên loại sâm, thành phần, hàm lượng chiết xuất và hướng dẫn sử dụng. Các chế phẩm khác nhau có thể chứa lượng ginsenosides không giống nhau, dẫn đến sự khác biệt về tác động sinh học.
• Hạn chế sản phẩm có bổ sung đường: Nước hồng sâm, trà sâm hòa tan hoặc sâm ngâm mật ong có thể chứa lượng đường đáng kể. Người bệnh nên kiểm tra carbohydrate tổng và đường bổ sung trên nhãn sản phẩm.
• Không tự ý sử dụng liều cao hoặc kéo dài: Chưa có liều lượng nhân sâm tiêu chuẩn được chứng minh vừa an toàn vừa hiệu quả để hỗ  trợ kiểm soát đường huyết ở người tiểu đường. Người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ để được tư vấn cách sử dụng đúng.
• Theo dõi đường huyết khi sử dụng: Nhân sâm có thể ảnh hưởng đến đường huyết ở một số người. Nếu xuất hiện các biểu hiện như run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt hoặc lú lẫn, cần kiểm tra đường huyết và xử trí theo hướng dẫn điều trị hạ đường huyết.

Người bệnh chủ động kiểm tra đường huyết khi sử dụng nhân sâm để điều chỉnh kịp thời khi có bất thường

• Chú ý tác dụng không mong muốn và tương tác thuốc: Nhân sâm có thể gây mất ngủ, rối loạn tiêu hóa hoặc một số phản ứng không mong muốn khác. Người đang sử dụng thuốc chống đông, đặc biệt là warfarin, hoặc có bệnh lý nền cần thông báo cho bác sĩ trước khi dùng.
• Không thay thế thuốc điều trị: Nhân sâm chỉ nên được cân nhắc như một sản phẩm bổ sung, không thể thay thế thuốc hạ đường huyết, chế độ ăn uống, vận động và các biện pháp kiểm soát bệnh đã được chứng minh hiệu quả.

Theo Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH), mức độ an toàn của nhân sâm khi sử dụng dài hạn vẫn chưa được xác định chính xác. Vì vậy, người bệnh không nên mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc thảo dược đều an toàn mà cần dùng theo chỉ định của bác sĩ.

Như vậy, với thắc mắc “Tiểu đường có uống được sâm không?”, người bệnh có thể cân nhắc sử dụng nhân sâm sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ, đặc biệt nếu đang dùng thuốc hạ đường huyết. Mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận tiềm năng của nhân sâm trong việc điều hòa chuyển hóa glucose và cải thiện các chỉ số đường huyết, bằng chứng hiện nay vẫn chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị. Để kiểm soát bệnh an toàn, người tiểu đường cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng hợp lý, vận động thường xuyên, theo dõi đường huyết và tuân thủ phác đồ điều trị.