Bệnh tiểu đường có lây không? Làm thế nào để phòng ngừa?

Bệnh tiểu đường có lây không? Câu hỏi này thường xuất hiện khi trong gia đình có người mắc đái tháo đường, đặc biệt với những người chưa hiểu rõ về nguyên nhân và cơ chế hình thành bệnh. Tiểu đường không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây từ người sang người qua tiếp xúc, ăn uống chung hay sinh hoạt hằng ngày. Bệnh chủ yếu liên quan đến rối loạn sản xuất và sử dụng insulin, cùng nhiều yếu tố như di truyền, chế độ ăn uống, cân nặng và lối sống.

Để chủ động phòng ngừa và giảm nguy cơ mắc bệnh, mỗi người nên xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ và hạn chế đường, duy trì hoạt động thể chất đều đặn, kiểm soát cân nặng hợp lý, đồng thời quản lý căng thẳng và ngủ đủ giấc. Bài viết này của MSC Clinic sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất của bệnh đái tháo đường, cơ chế gây bệnh, khả năng lây nhiễm và cách phòng ngừa cũng như phương pháp kiểm soát bệnh hiệu quả.

Bệnh tiểu đường có lây không là thắc mắc của nhiều bệnh nhân đái tháo đường

1. Tổng quan về cơ chế gây bệnh tiểu đường

Đái tháo đường là một bệnh lý chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng đường huyết (glucose trong máu) tăng cao kéo dài. Nguyên nhân cốt lõi liên quan đến insulin – một hormone do các tế bào beta của tuyến tụy sản xuất, có vai trò giúp glucose từ máu đi vào tế bào để được sử dụng và dự trữ.

Dựa trên cơ chế bệnh sinh, đái tháo đường được chia thành các nhóm chính:

1.1. Tiểu đường tuýp 1

Đây là một bệnh lý tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công và phá hủy các tế bào beta sản xuất insulin tại tuyến tụy. Hậu quả là cơ thể thiếu hụt insulin nghiêm trọng hoặc gần như không còn khả năng sản xuất insulin và cần được bổ sung insulin từ bên ngoài để kiểm soát đường huyết. Tiểu đường tuýp 1 chủ yếu gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người trẻ dưới 30 tuổi.

1.2. Tiểu đường tuýp 2

Đây là loại đái tháo đường phổ biến nhất, chiếm khoảng 90-95% số trường hợp mắc bệnh (Cannon et al., 2018). Ở người bệnh tuýp 2, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng các tế bào giảm đáp ứng với insulin, còn gọi là tình trạng kháng insulin. Ban đầu, tuyến tụy có thể tăng sản xuất insulin để bù trừ. Tuy nhiên, theo thời gian, chức năng của tế bào beta có thể suy giảm, khiến lượng insulin không còn đáp ứng đủ nhu cầu kiểm soát đường huyết và dẫn đến đường huyết tăng cao kéo dài.

>> Tìm hiểu thêm: Triệu chứng bệnh tiểu đường giai đoạn đầu mà bạn nên biết

1.3. Tiểu đường thai kỳ

Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện lần đầu trong thời kỳ mang thai, thường liên quan đến việc các hormone do nhau thai sản xuất làm tăng tình trạng kháng insulin. Sau sinh, đường huyết của nhiều phụ nữ có thể trở về mức bình thường. Tuy nhiên, phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ cao hơn phát triển thành đái tháo đường tuýp 2 trong tương lai, vì vậy cần tiếp tục theo dõi đường huyết định kỳ.

Phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ cần theo dõi đường huyết định kỳ

2. Bệnh tiểu đường có lây không?

Tiểu đường không phải bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus, nấm hoặc ký sinh trùng gây ra mà liên quan đến sự rối loạn chuyển hóa trong cơ thể, cùng với sự tương tác giữa yếu tố di truyền, môi trường và lối sống. Do đó, bệnh không có khả năng lây truyền giữa người với người.

Nếu lo lắng về vấn đề tiểu đường lây qua đường nào, bạn hoàn toàn có thể yên tâm rằng bệnh tiểu đường không lây qua các hình thức tiếp xúc thông thường, bao gồm:

• Tiếp xúc trực tiếp: Ôm, hôn, nắm tay, nói chuyện hoặc ở gần người bệnh.
• Ăn uống chung: Dùng chung bát, đĩa, đũa, muỗng hoặc uống chung ly nước.
• Sử dụng chung đồ dùng sinh hoạt: Dùng chung quần áo, chăn màn hoặc sử dụng chung nhà vệ sinh.
• Tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể: Những người làm công việc phải tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể của người mắc tiểu đường như nhân viên y tế, nhân viên cứu hộ cứu nạn, thợ xăm, người thân đang chăm sóc bệnh nhân… không có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường.
• Quan hệ tình dục: Đái tháo đường không lây truyền qua quan hệ tình dục.

Lưu ý: Nếu trong một gia đình có nhiều người mắc tiểu đường, điều này không có nghĩa là bệnh đã lây từ người này sang người khác. Nguyên nhân có thể liên quan đến yếu tố di truyền hoặc việc các thành viên trong gia đình cùng chia sẻ những yếu tố nguy cơ và thói quen sinh hoạt tương tự, chẳng hạn như chế độ ăn uống không hợp lý, ít vận động hoặc thừa cân, béo phì…

Thói quen ăn uống, sinh hoạt có thể khiến nhiều người trong một gia đình cùng mắc đái tháo đường

3. Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường

Mặc dù bạn không cần phải lo lắng bệnh tiểu đường có lây không nhưng lưu ý nguy cơ mắc đái tháo đường có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố:

3.1. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Nếu bố, mẹ, anh chị em ruột mắc đái tháo đường, nguy cơ bạn mắc bệnh sẽ cao hơn so với người không có tiền sử gia đình mắc bệnh. Các yếu tố di truyền có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng với insulin và chức năng của tế bào beta tuyến tụy, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển đái tháo đường, đặc biệt là tuýp 2.

>> Giải đáp thắc mắc: Bệnh tiểu đường có di truyền không?

3.2. Chế độ ăn uống không hợp lý

Thường xuyên tiêu thụ nhiều đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh và các thực phẩm giàu năng lượng có thể góp phần làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và đái tháo đường tuýp 2. Đặc biệt, chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh chế và chất béo bão hòa nhưng ít chất xơ, có thể làm giảm khả năng kiểm soát đường huyết và chuyển hóa trong cơ thể.

3.3. Thừa cân, béo phì

Mỡ nội tạng tích tụ nhiều ở vùng bụng có liên quan chặt chẽ với tình trạng kháng insulin. Mô mỡ có thể tiết ra nhiều chất trung gian và các yếu tố liên quan đến tình trạng viêm, từ đó ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa và làm giảm hiệu quả hoạt động của insulin.

Người bị thừa cân, béo phì có nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường cao hơn

3.4. Lối sống ít vận động

Ít vận động thể chất có thể làm giảm độ nhạy của cơ thể với insulin, khiến glucose được đưa vào và sử dụng tại cơ bắp kém hiệu quả hơn. Nếu tình trạng này kéo dài, nguy cơ kháng insulin và mắc đái tháo đường tuýp 2 có thể tăng lên.

3.5. Tuổi tác

Nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2 tăng lên theo tuổi tác do những thay đổi về chuyển hóa, khối lượng cơ, hoạt động thể chất và chức năng tế bào beta theo thời gian. Tuy nhiên, hiện nay đái tháo đường tuýp 2 đang  ngày càng phổ biến  ở người trẻ, một phần liên quan đến tình trạng thừa cân, béo phì và lối sống ít vận động.

3.6. Một số bệnh lý và yếu tố nguy cơ khác

Một số tình trạng có thể làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường, bao gồm:

• Tăng huyết áp và rối loạn lipid máu.
• Phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
• Tiền sử mắc bệnh tim mạch hoặc các tình trạng liên quan đến kháng insulin.
• Căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ có thể liên quan đến nguy cơ rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường, nhưng đây không phải là những nguyên nhân trực tiếp duy nhất gây bệnh.

Hội chứng buồng trứng đa nang làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường

4. Làm gì để phòng ngừa bệnh tiểu đường?

Đái tháo đường tuýp 1 hiện chưa có biện pháp phòng ngừa hiệu quả đã được chứng minh rộng rãi do bệnh liên quan đến cơ chế tự miễn. Tuy nhiên, nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2 có thể được giảm đáng kể thông qua việc duy trì cân nặng hợp lý, chế độ ăn lành mạnh và hoạt động thể chất thường xuyên.

4.1. Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh

• Tăng cường chất xơ: Bổ sung nhiều rau xanh, trái cây nguyên quả, các loại đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch, gạo lứt.
• Hạn chế đường tự do: Giảm tiêu thụ nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo và các thực phẩm, đồ uống có nhiều đường bổ sung.
• Lựa chọn chất béo lành mạnh: Ưu tiên chất béo không bão hòa từ dầu thực vật, các loại hạt, quả bơ và cá. Hạn chế thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
• Ăn uống cân đối: Kiểm soát khẩu phần và tổng lượng năng lượng nạp vào, hạn chế tình trạng ăn quá nhiều hoặc thường xuyên tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng.

>> Đọc thêm: Người tiểu đường kiêng ăn gì?

Chế độ dinh dưỡng khoa học giúp ngăn ngừa tích tụ mỡ nội tạng và tăng đường huyết

4.2. Duy trì hoạt động thể chất đều đặn

Nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần, tương đương khoảng 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần. Các hình thức vận động như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc những bài tập phù hợp với thể trạng đều có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe và hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

Vận động thường xuyên giúp cơ bắp sử dụng glucose hiệu quả hơn và cải thiện độ nhạy với insulin, qua đó hỗ trợ ổn định đường huyết, đồng thời góp phần giảm nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2.

Hoạt động thể chất đều đặn hỗ trợ kiểm soát đường huyết

4.3. Kiểm soát cân nặng hợp lý

Nếu đang thừa cân hoặc béo phì, giảm khoảng 7% trọng lượng cơ thể thông qua chế độ ăn uống và vận động hợp lý có thể giúp giảm khả năng phát triển đái tháo đường tuýp 2, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao (theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận – NIDDK).

4.4. Quản lý căng thẳng và ngủ đủ giấc

Căng thẳng kéo dài có thể làm rối loạn hoạt động của hormone và ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa glucose. Bên cạnh đó, thiếu ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ kéo dài cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2. Vì vậy, hãy duy trì 7-9 giờ ngủ mỗi đêm và dành thời gian thư giãn, giảm căng thẳng thông qua các hoạt động phù hợp như tập thể dục, thiền, đọc sách hoặc nghỉ ngơi đầy đủ.

4.5. Tầm soát đường huyết định kỳ

Những người có nguy cơ mắc đái tháo đường nên chủ động kiểm tra đường huyết theo khuyến nghị của bác sĩ. Các xét nghiệm thường được sử dụng để sàng lọc bao gồm đường huyết lúc đói và HbA1c.

Kiểm tra đường huyết định kỳ để phát hiện sớm bệnh và có phương pháp cải thiện hiệu quả

5. Khám và điều trị tiểu đường tại MSC Clinic

5.1. Chuyên gia đầu ngành nội tiết – đái tháo đường

Tại MSC Clinic, người bệnh được thăm khám & điều trị trực tiếp với chuyên gia đầu ngành về đái tháo đường, tiêu biểu như GS.TS.BS Thái Hồng Quang – 40 năm kinh nghiệm điều trị bệnh lý Nội tiết – Đái tháo đường, nguyên Viện trưởng Bệnh viện 103 – Học viện Quân Y, nguyên Chủ tịch Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam.

Đội ngũ bác sĩ có kinh nghiệm lâu năm trong việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý tiểu đường và chuyển hóa, giúp bệnh nhân được thăm khám kỹ lưỡng và tư vấn điều trị chuyên sâu, từ những thắc mắc như bệnh tiểu đường có lây không đến chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt hàng ngày của người bệnh đều được giải đáp kỹ lưỡng.

Chia sẻ của GS.TS.BS Thái Hồng Quang về bệnh lý đái tháo đường

5.2. Ứng dụng y học tái tạo trong kiểm soát đái tháo đường

MSC Clinic áp dụng liệu pháp y học tái tạo độc quyền được mang đến những lợi ích vượt trội cho bệnh nhân tiểu đường:

• Hỗ trợ khôi phục khả năng tạo insulin tự nhiên: Liệu pháp tiên tiến giúp tái tạo tế bào beta tuyến tụy. Khi tế bào beta được phục hồi, cơ thể có thể tự sản xuất insulin nội sinh, điều hòa đường huyết một cách tự nhiên, từ đó giảm dần phụ thuộc vào thuốc và tiêm insulin.
• Tăng độ nhạy insulin: Liệu pháp giúp tăng đáp ứng của tế bào với insulin, nhờ đó đường huyết hạ ổn định và bền vững hơn.
• Giảm viêm mạn tính: Tiểu đường thường đi kèm với tình trạng viêm âm ỉ kéo dài, gây tổn thương các cơ quan như thận, tim mạch, thần kinh hay hệ vi mạch. Liệu pháp y học tái tạo giúp làm dịu phản ứng viêm, bảo vệ mạch máu và mô khỏe mạnh, từ đó hạn chế biến chứng.

Bệnh nhân tiểu đường được tiếp cận với những liệu pháp y học tái tạo tiên tiến

5.3. Dịch vụ chu đáo – tận tâm

Bệnh nhân được tận hưởng dịch vụ chăm sóc chu đáo tận tình với các tiện ích:

• Đặt lịch linh hoạt: Người bệnh có thể đặt trước lịch khám để chủ động trong việc di chuyển và sắp xếp công việc, tránh phải đợi chờ lâu.
• Không gian thoải mái: Phòng khám được thiết kế tiện nghi, sạch sẽ, sang trọng, đảm bảo sự riêng tư và ấm cúng, mang đến trải nghiệm thoải mái tối đa cho bệnh nhân đến thăm khám.
• Chăm sóc tận tình: Đội ngũ chăm sóc khách hàng và điều dưỡng luôn chủ động hướng dẫn từng bước trong quá trình thăm khám, từ lúc người bệnh bước vào phòng khám đến tận lúc ra về.
• Theo dõi sau điều trị: Sau mỗi buổi thăm khám hay trị liệu, bệnh nhân sẽ luôn được đội ngũ chăm sóc liên hệ để hỏi thăm, nhắc lịch tái khám và hỗ trợ giải quyết kịp thời nếu có vấn đề phát sinh.

Không gian điều trị thoải mái tiện nghi tại MSC Clinic

Hy vọng thông qua bài viết này, bạn đã có câu trả lời rõ ràng cho thắc mắc “Bệnh tiểu đường có lây không?” Người bệnh có thể sinh hoạt, làm việc và giao tiếp bình thường với gia đình, cộng đồng mà không có nguy cơ lây bệnh. Bên cạnh đó, việc đi thăm khám và điều trị bệnh đái tháo đường với các bác sĩ chuyên khoa chính là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát đường huyết, hạn chế nguy cơ biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.