Tiểu đường thai kỳ: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Tiểu đường thai kỳ là tình trạng khiến rất nhiều mẹ bầu bất ngờ khi nhận kết quả xét nghiệm đường huyết bất thường ở tuần 24-28, dù trước đó cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh, chưa từng có tiền sử tiểu đường. Đây không phải là tình huống hiếm gặp, tình trạng này là một trong những biến chứng chuyển hóa phổ biến nhất trong thai kỳ, ảnh hưởng đến khoảng 6-9% số ca mang thai. Vậy tiểu đường thai kỳ là gì, vì sao lại xuất hiện dù trước đó không mắc tiểu đường, và cần làm gì để kiểm soát an toàn cho cả mẹ và bé? Bài viết dưới đây, MSC Clinic sẽ phân tích chi tiết từ nguyên nhân đến chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa.

Tiểu đường thai kỳ thường xuất hiện từ khoảng tuần 24 và nhiều trường hợp không có triệu chứng rõ ràng

1. Tiểu đường thai kỳ là gì?

Tiểu đường thai kỳ (đái tháo đường thai kỳ) là tình trạng rối loạn dung nạp glucose được phát hiện lần đầu tiên trong quá trình mang thai, ở những phụ nữ trước đó chưa từng mắc tiểu đường tuýp 1 hoặc tiểu đường tuýp 2. Đây là điểm khác biệt quan trọng cần phân biệt: nếu một thai phụ đã mắc tiểu đường từ trước khi mang thai, tình trạng đó được gọi là “tiểu đường có sẵn được phát hiện trong thai kỳ”, không phải tiểu đường thai kỳ đúng nghĩa.

Tiểu đường thai kỳ, nếu nhìn từ góc độ sinh lý, là hệ quả của sự mất cân bằng giữa nhu cầu insulin tăng cao trong thai kỳ và khả năng đáp ứng của cơ thể mẹ. Trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, nhau thai tiết ra nhiều loại hormone có tác dụng đối kháng insulin nhằm đảm bảo glucose được ưu tiên chuyển đến thai nhi. Ở phần lớn phụ nữ, tuyến tụy có thể tăng tiết insulin bù trừ đủ để duy trì đường huyết ổn định. Nhưng ở một số người, khả năng bù trừ này không đủ, dẫn đến đường huyết tăng cao, chính là tiểu đường thai kỳ.

Tiểu đường thai kỳ là gì? Là tình trạng tăng đường huyết xuất hiện trong thai kỳ ở người trước đó chưa mắc tiểu đường

2. Nguyên nhân bị tiểu đường thai kỳ

Nguyên nhân cốt lõi của tiểu đường thai kỳ là tình trạng đề kháng insulin sinh lý trong thai kỳ vượt quá khả năng bù trừ của tuyến tụy. Tuy nhiên, không phải thai phụ nào cũng mắc bệnh này, mà có sự khác biệt lớn do các yếu tố nguy cơ sau:

2.1. Nhóm yếu tố nội tại của người mẹ

Đây là những yếu tố xuất phát từ đặc điểm sinh lý hoặc tiền sử bệnh lý sẵn có, phần lớn không thể loại bỏ hoàn toàn nhưng có thể kiểm soát nếu được tầm soát sớm.

• Thừa cân, béo phì trước khi mang thai: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu, vì nền tảng đề kháng insulin đã tồn tại từ trước khi mang thai, khiến cơ thể càng khó bù trừ hơn khi nhu cầu insulin tăng thêm.
• Tiền sử gia đình có người mắc tiểu đường tuýp 2: Yếu tố di truyền ảnh hưởng đến khả năng tiết insulin và độ nhạy insulin của tế bào.
• Tuổi mẹ từ 35 trở lên: Khả năng dung nạp glucose có xu hướng giảm dần theo tuổi, làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa khi kết hợp với thay đổi nội tiết trong thai kỳ.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Đây là bệnh lý có nền tảng đề kháng insulin ngay cả khi chưa mang thai, nên nguy cơ tiểu đường thai kỳ ở nhóm này cao hơn đáng kể.

Thừa cân trước mang thai là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ tiểu đường thai kỳ

2.2. Nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm thai kỳ

Bên cạnh yếu tố nội tại, một số đặc điểm của chính thai kỳ hiện tại hoặc tiền sử sản khoa cũng làm tăng nguy cơ:

• Mang đa thai: Khi mang song thai hoặc nhiều hơn, nồng độ hormone thai kỳ tăng cao vượt mức bình thường, làm tăng mức độ kháng insulin.
• Tiền sử tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước: Nguy cơ tái phát ở các lần mang thai sau khá cao nếu chưa thay đổi các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được.
• Tiền sử sinh con to (từ 4kg trở lên): Có thể là dấu hiệu gián tiếp cho thấy thai kỳ trước đã có rối loạn dung nạp glucose nhưng chưa được chẩn đoán.
• Tiền sử thai lưu hoặc sảy thai liên tiếp không rõ nguyên nhân: Theo ScienceDirect, các biến chứng sản khoa này có thể liên quan đến rối loạn chuyển  hóa hoặc nội tiết tiềm ẩn từ trước.

Tiền sử tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước làm tăng nguy cơ tái diễn trong những thai kỳ sau

3. Dấu hiệu nhận biết tiểu đường thai kỳ

Phần lớn trường hợp tiểu đường thai kỳ không có triệu chứng rõ ràng, đây chính là lý do bệnh chủ yếu được phát hiện qua xét nghiệm sàng lọc định kỳ chứ không phải qua dấu hiệu lâm sàng. Nếu có, các biểu hiện thường dễ bị nhầm lẫn với các thay đổi sinh lý bình thường trong thai kỳ:

• Khát nước nhiều hơn bình thường, uống nước liên tục
• Đi tiểu nhiều lần, kể cả ngoài những tháng cuối thai kỳ khi thai chưa chèn ép bàng quang nhiều
• Mệt mỏi nhiều hơn mức thông thường của thai kỳ
• Nhìn mờ thoáng qua
• Tăng cân nhanh hơn mức khuyến nghị theo từng giai đoạn thai kỳ
• Nhiễm nấm âm đạo hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần

Không thể xác định tiểu đường thai kỳ chỉ dựa vào khát nước, tiểu nhiều hay mệt mỏi khi mang thai

Vì các dấu hiệu này khá giống với những thay đổi bình thường khi mang thai, nên không thể dựa vào triệu chứng tiểu đường để chẩn đoán hoặc loại trừ tiểu đường thai kỳ.

4. Tiểu đường thai kỳ có nguy hiểm không?

Tiểu đường thai kỳ nếu không được kiểm soát tốt, có thể gây ảnh hưởng đến cả mẹ và thai nhi. Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào mức tăng đường huyết, thời điểm phát hiện và khả năng kiểm soát bệnh trong suốt thai kỳ.

4.1. Đối với thai nhi

• Thai to (macrosomia): Glucose từ máu mẹ qua nhau thai kích thích tuyến tụy thai nhi tăng tiết insulin, thúc đẩy tăng trưởng quá mức, đặc biệt là tích tụ mỡ ở vai và thân trên. Thai to làm tăng nguy cơ khó sinh, sang chấn khi sinh và tăng tỷ lệ phải mổ lấy thai.
• Hạ đường huyết sơ sinh: Sau sinh, khi nguồn glucose từ mẹ đột ngột bị cắt đứt, trong khi tuyến tụy trẻ vẫn đang tiết insulin ở mức cao do đã quen với môi trường đường huyết cao trong bụng mẹ, trẻ có nguy cơ hạ đường huyết ngay sau sinh.
• Sinh non và các vấn đề hô hấp: Tăng nguy cơ sinh non, đồng thời phổi thai nhi có thể chậm trưởng thành hơn ở một số trường hợp mẹ bị tiểu đường thai kỳ không kiểm soát tốt.
• Tăng nguy cơ béo phì và tiểu đường tuýp 2 khi trưởng thành: Trẻ sinh ra từ mẹ bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ cao hơn mắc rối loạn chuyển hóa trong tương lai.

>> Xem thêm: Bệnh tiểu đường có lây không?

Trẻ sinh từ mẹ bị tiểu đường thai kỳ cần được theo dõi đường huyết sau sinh khi có chỉ định

4.2. Đối với người mẹ

• Tiền sản giật và tăng huyết áp thai kỳ: Tiểu đường thai kỳ làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tăng huyết áp trong thai kỳ.
• Tăng nguy cơ phải sinh mổ: Đặc biệt khi thai lớn hoặc xuất hiện các vấn đề sản khoa đi kèm.
• Nguy cơ tiến triển thành tiểu đường tuýp 2 sau sinh: Đây là điểm quan trọng cần lưu ý. Theo các dữ liệu từ Diabetes Care, có đến khoảng 70% phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ sẽ phát triển tiểu đường tuýp 2 trong vòng 22-28 năm sau đó nếu không có biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Tiểu đường thai kỳ làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa lâu dài và tiểu đường type 2 sau sinh

5. Tiểu đường thai kỳ có tự hết sau sinh không?

Phần lớn trường hợp tiểu đường thai kỳ, đường huyết có thể trở về bình thường sau sinh. Khi thai kỳ kết thúc, nhau thai được lấy ra, các hormone liên quan đến tình trạng đề kháng insulin giảm nhanh chóng và đường huyết thường trở về bình thường trong vài ngày đến vài tuần.

Tuy nhiên, không nên xem việc đường huyết ổn định sau sinh là bệnh đã hết hoàn toàn. Một số trường hợp có thể còn tiền đái tháo đường, trong khi những người đã từng mắc tiểu đường thai kỳ cũng có nguy cơ phát triển tiểu đường type 2 cao hơn về sau.

Vì vậy, phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ nên thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g (OGTT) trong khoảng 4-12 tuần sau sinh để đánh giá đường huyết đã trở về bình thường. Đồng thời tiếp tục tầm soát tiền đái tháo đường hoặc tiểu đường tuýp 2 định kỳ mỗi 1-3 năm sau đó trong suốt cuộc đời, thay vì chủ quan cho rằng bệnh đã kết thúc hoàn toàn sau khi sinh.

>> Chuyên gia giải đáp: Bệnh tiểu đường có di truyền không?

Phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ nên làm OGTT 75 g trong khoảng 4-12 tuần sau sinh

6. Chẩn đoán tiểu đường thai kỳ

Tiểu đường thai kỳ thường không có triệu chứng rõ ràng, vì vậy chẩn đoán chủ yếu dựa vào xét nghiệm đường huyết. Thời điểm và phương pháp xét nghiệm được lựa chọn theo tuổi thai, yếu tố nguy cơ và hướng dẫn chuyên môn áp dụng tại từng cơ sở y tế.

6.1. Thời điểm sàng lọc

Sàng lọc tiểu đường thai kỳ thường được thực hiện thường quy ở tuần thai 24-28 cho tất cả thai phụ. Với nhóm có yếu tố nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định sàng lọc sớm hơn ngay từ lần khám thai đầu tiên để loại trừ khả năng đã mắc tiểu đường từ trước khi mang thai.

6.2. Phương pháp xét nghiệm

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g (OGTT) là phương pháp chẩn đoán được khuyến nghị rộng rãi hiện nay.

Thai phụ cần nhịn ăn ít nhất 8 giờ trước xét nghiệm, sau đó được đo đường huyết lúc đói, uống dung dịch chứa 75g glucose, rồi đo lại đường huyết ở thời điểm 1 giờ và 2 giờ sau uống. Chẩn đoán tiểu đường thai kỳ được xác định khi có ít nhất một trong ba giá trị sau vượt ngưỡng:

• Đường huyết đói ≥ 92 mg/dL (5,1 mmol/L).
• Đường huyết sau 1 giờ ≥ 180 mg/dL (10,0 mmol/L).
• Đường huyết sau 2 giờ ≥ 153 mg/dL (8,5 mmol/L).

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống là phương pháp quan trọng để chẩn đoán tiểu đường thai kỳ

Một số hệ thống y tế (đặc biệt tại Hoa Kỳ theo khuyến nghị của ACOG) vẫn sử dụng chiến lược hai bước: sàng lọc bằng nghiệm pháp uống 50g glucose không cần nhịn ăn, nếu bất thường mới tiến hành nghiệm pháp chẩn đoán 100g glucose trong 3 giờ với tiêu chuẩn cần ít nhất hai giá trị bất thường.

7. Điều trị tiểu đường thai kỳ như thế nào?

Mục tiêu điều trị tiểu đường thai kỳ là đưa đường huyết về ngưỡng an toàn, đồng thời bảo đảm thai nhi vẫn nhận đủ dinh dưỡng để phát triển.

7.1. Điều chỉnh chế độ ăn

Đây là biện pháp điều trị đầu tay và kiểm soát được phần lớn các trường hợp tiểu đường thai kỳ mà không cần dùng thuốc. Nguyên tắc chung gồm chia nhỏ bữa ăn trong ngày, kiểm soát lượng carbohydrate mỗi bữa, ưu tiên carbohydrate hấp thu chậm (ngũ cốc nguyên hạt, rau củ) thay vì đường tinh luyện. Đồng thời, đảm bảo đủ protein và chất béo lành mạnh để không ảnh hưởng đến dinh dưỡng thai nhi. Chế độ ăn cần được xây dựng cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không tự áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe vì thai kỳ vẫn cần đảm bảo đủ năng lượng cho cả mẹ và bé.

7.2. Vận động thể lực phù hợp

Vận động nhẹ nhàng như đi bộ, yoga cho bà bầu, bơi lội giúp cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn. Mức độ và loại hình vận động cần được bác sĩ sản khoa tư vấn cụ thể, tùy vào tình trạng sức khỏe của từng thai phụ.

Vận động phù hợp có thể hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin ở người bị tiểu đường thai kỳ

7.3. Theo dõi đường huyết tại nhà

Thai phụ được hướng dẫn tự đo đường huyết nhiều lần trong ngày (thường là lúc đói và sau các bữa ăn chính) để đánh giá hiệu quả của chế độ ăn và vận động, đồng thời cung cấp dữ liệu cho bác sĩ quyết định có cần dùng thuốc hay không.

>> Tìm hiểu thêm: Cách thử tiểu đường tại nhà

7.4. Điều trị bằng thuốc khi cần thiết

Nếu chế độ ăn và vận động không đủ để đưa đường huyết về ngưỡng mục tiêu, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị bằng thuốc. Insulin tiêm là lựa chọn được ưu tiên vì không qua nhau thai và có dữ liệu an toàn lâu dài trong thai kỳ. Một số trường hợp có thể được cân nhắc dùng metformin đường uống, tùy theo đánh giá của bác sĩ, không nên tự ý sử dụng thuốc.

Khi thay đổi lối sống chưa đủ để kiểm soát tiểu đường thai kỳ, bác sĩ có thể chỉ định insulin hoặc thuốc phù hợp

7.5. Theo dõi thai kỳ sát sao hơn

Thai phụ bị tiểu đường thai kỳ thường được siêu âm theo dõi tăng trưởng thai định kỳ hơn, đánh giá lượng nước ối, và có thể cần theo dõi tim thai bằng non-stress test trong những tuần cuối thai kỳ để phát hiện sớm các bất thường.

8. Cách phòng ngừa bệnh tiểu đường thai kỳ

Không phải tất cả các trường hợp tiểu đường thai kỳ đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, do một phần liên quan đến yếu tố di truyền và thay đổi nội tiết sinh lý. Tuy nhiên, các biện pháp sau đã được ghi nhận giúp giảm đáng kể nguy cơ:

• Duy trì cân nặng hợp lý trước khi mang thai: Phụ nữ thừa cân hoặc béo phì nên kiểm soát cân nặng từ trước khi có thai để cải thiện độ nhạy insulin và giảm nguy cơ rối loạn đường huyết.
• Duy trì chế độ ăn cân đối: Hạn chế đường tinh luyện, tinh bột chế biến sẵn, ưu tiên rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt ngay từ đầu thai kỳ, không đợi đến khi được chẩn đoán mới điều chỉnh.
• Vận động đều đặn: Duy trì vận động nhẹ nhàng phù hợp với từng giai đoạn thai kỳ, trừ khi có chống chỉ định y khoa.
• Kiểm soát mức tăng cân trong thai kỳ: Mức tăng cân phù hợp trong thai kỳ phụ thuộc vào BMI trước khi mang thai, cần được bác sĩ sản khoa theo dõi và tư vấn cụ thể theo từng giai đoạn.
• Khám thai và tầm soát đúng lịch: Với phụ nữ có tiền sử tiểu đường thai kỳ hoặc gia đình có người mắc tiểu đường, nên trao đổi với bác sĩ về việc tầm soát sớm hơn mốc thông thường.

Hiểu tiểu đường thai kỳ là gì và tầm soát đúng lịch giúp thai phụ chủ động phát hiện rối loạn đường huyết từ sớm

Tiểu đường thai kỳ là tình trạng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm qua sàng lọc định kỳ và tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị. Nếu bạn đang lo lắng về các dấu hiệu của tiểu đường thai kỳ hoặc cần được tư vấn, hãy đến thăm khám tại MSC Clinic để đội ngũ chuyên gia giúp chẩn đoán và kiểm soát đường huyết an toàn, kịp thời.